Trong bối cảnh dịch HIV/AIDS vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ trong cộng đồng, đặc biệt tại các tỉnh miền núi có đặc thù địa lý và xã hội phức tạp, việc triển khai điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) được xem là một trong những giải pháp mang tính đột phá. Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới và Chương trình Phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS, PrEP có thể làm giảm nguy cơ lây nhiễm HIV lên tới hơn 90% nếu tuân thủ đúng phác đồ. Tại Sơn La, chương trình này đã và đang được triển khai mạnh mẽ, từng bước khẳng định hiệu quả trong công tác phòng, chống HIV/AIDS

Tư vấn khách hàng điều trị dự phòng PrEP tại Phòng khám Đa khoa - Trung tâm Kiểm soát bệnh tật

Ngay từ những năm đầu triển khai thí điểm tại Việt Nam, Sơn La đã chủ động tiếp cận và triển khai dịch vụ PrEP dưới sự chỉ đạo của Bộ Y tế Việt Nam. Ban đầu, số lượng cơ sở cung cấp dịch vụ còn hạn chế, chủ yếu tập trung tại tuyến tỉnh. Tuy nhiên, qua quá trình mở rộng, đến nay mạng lưới cung cấp PrEP đã phủ rộng tới 100% các khu vực, với 14 cơ sở triển khai, bao gồm 12 cơ sở tại Bệnh viện Đa khoa các khu vực, phòng khám Đa khoa 115 và Phòng khám Đa khoa – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Sơn La.

Việc mở rộng mạng lưới giúp tăng khả năng tiếp cận dịch vụ do giảm khoảng cách địa lý – một trong những rào cản lớn nhất đối với việc tiếp cận dịch vụ tại Sơn La. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Sơn La có nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi người dân gặp khó khăn trong tiếp cận các dịch vụ y tế chất lượng. Theo số liệu cập nhật đến tháng 3 năm 2026, toàn tỉnh có 815 khách hàng đang được quản lý và điều trị dự phòng trước phơi nhiễm PrEP, đạt khoảng 79,1% kế hoạch năm 2026. Đây là một con số đáng ghi nhận khi mới chỉ kết thúc quý I, cho thấy tốc độ triển khai nhanh và hiệu quả của chương trình. Đáng chú ý, nhiều cơ sở y tế có số lượng khách hàng tham gia điều trị cao, tiêu biểu như Bệnh viện Đa khoa khu vực Thuận Châu 233 khách hàng, Phòng khám đa khoa 115 Mai Sơn: 113 khách hàng và Bệnh viện Đa khoa tỉnh 113 khách hàng (Số liệu tính đến 24/3/2026). Điều này phản ánh sự chủ động, tích cực của các đơn vị trong công tác tiếp cận khách hàng, tư vấn điều trị và duy trì điều trị.

Kết quả này cho thấy một số xu hướng tích cực: Gia tăng nhu cầu sử dụng PrEP: Số lượng khách hàng tham gia điều trị tăng nhanh chứng tỏ nhận thức của người dân, đặc biệt là nhóm nguy cơ cao, đã được cải thiện rõ rệt. PrEP không còn là khái niệm xa lạ mà dần trở thành một lựa chọn dự phòng chủ động. Hiệu quả của truyền thông và can thiệp cộng đồng: Các hoạt động truyền thông, tư vấn xét nghiệm HIV và kết nối dịch vụ đã phát huy tác dụng, giúp phát hiện và tiếp cận đúng đối tượng có nguy cơ. Khả năng duy trì điều trị tương đối tốt: Tỷ lệ khách hàng đang điều trị so với chỉ tiêu đạt mức cao cho thấy công tác quản lý, theo dõi và hỗ trợ tuân thủ điều trị bước đầu đạt hiệu quả. Khách hàng nhận thức được hiệu quả của điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP): Việc điều trị dự phòng có hiệu quả dự phòng lây nhiễm cao. Tuy nhiên, số liệu cho thấy vẫn có sự chênh lệch giữa các cơ sở. Một số đơn vị đạt tỷ lệ cao, trong khi một số nơi còn thấp hơn mức trung bình. Điều này có thể liên quan đến sự khác biệt về năng lực triển khai, nguồn nhân lực, cũng như khả năng tiếp cận nhóm nguy cơ tại từng địa bàn.

Bên cạnh những kết quả đạt được, chương trình PrEP tại Sơn La vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Đặc thù địa lý miền núi khiến việc tiếp cận dịch vụ chưa thực sự đồng đều. Một bộ phận người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vẫn còn hạn chế trong tiếp cận thông tin và dịch vụ y tế. Ngoài ra, yếu tố kỳ thị liên quan đến HIV vẫn là rào cản lớn. Nhiều người thuộc nhóm nguy cơ cao e ngại khi tiếp cận dịch vụ do lo sợ bị phân biệt đối xử. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc mở rộng độ bao phủ của PrEP. Công tác duy trì điều trị lâu dài cũng đặt ra thách thức. Một số khách hàng chưa tuân thủ điều trị đều đặn hoặc bỏ dở giữa chừng, làm giảm hiệu quả dự phòng. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực y tế tại tuyến cơ sở còn mỏng, phải kiêm nhiệm nhiều chương trình, ảnh hưởng đến chất lượng triển khai. Trong thời gian tới, để phát huy hơn nữa hiệu quả của PrEP, Sơn La cần tiếp tục mở rộng phạm vi cung cấp dịch vụ, đặc biệt tại các địa bàn khó khăn. Đồng thời, tăng cường truyền thông nhằm giảm kỳ thị, nâng cao nhận thức cộng đồng về lợi ích của dự phòng HIV. Việc đa dạng hóa mô hình cung cấp dịch vụ, như tích hợp PrEP vào các dịch vụ y tế khác, triển khai cấp phát thuốc linh hoạt, cũng là hướng đi cần thiết. Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và theo dõi khách hàng sẽ góp phần nâng cao tỷ lệ tuân thủ điều trị.

Có thể thấy, với những kết quả đạt được trong thời gian qua, chương trình PrEP tại Sơn La đang đi đúng hướng. Nếu tiếp tục duy trì và phát huy các giải pháp hiệu quả, đồng thời khắc phục những khó khăn hiện tại, PrEP sẽ trở thành một trong những hoạt động can thiệp quan trọng trong chiến lược Phòng, chống HIV/AIDS, góp phần hiện thực hóa mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030./.

BSCK II. Nguyễn Tuấn Anh – Trưởng khoa Phòng, chống HIV/AIDS - CDC