Công tác phòng, chống HIV/AIDS tại tỉnh Sơn La đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức trong bối cảnh thực hiện sắp xếp, tinh gọn bộ máy theo mô hình quản lý chính quyền địa phương 2 cấp. Việc giải thể các Trung tâm Y tế khu vực và chuyển một số nhiệm vụ chuyên môn xuống tuyến xã đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực của cán bộ y tế cơ sở. Bên cạnh đó, số lượng cơ sở y tế tuyến xã lớn, phân bố rải rác tại các địa bàn miền núi khiến công tác quản lý, chỉ đạo và giám sát chuyên môn từ tuyến tỉnh gặp nhiều khó khăn. Với đặc thù địa hình phức tạp và đa dạng dân tộc, việc triển khai các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại Sơn La cần có những giải pháp linh hoạt, phù hợp nhằm bảo đảm hiệu quả của chương trình trong giai đoạn mới.

 Trung tâm Kiểm soát bệnh tật họp giao ban định kỳ về công tác triển khai các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS

Trong những năm gần đây, công tác phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực nhờ sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và ngành y tế. Tuy nhiên, việc duy trì bền vững các dịch vụ dự phòng, xét nghiệm và điều trị HIV/AIDS vẫn còn nhiều thách thức. Theo Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), mặc dù dịch HIV/AIDS cơ bản được kiểm soát, mỗi năm cả nước vẫn phát hiện hàng chục nghìn ca nhiễm mới, đòi hỏi các địa phương phải tiếp tục duy trì và nâng cao hiệu quả các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS.

Tại Sơn La, việc triển khai các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS đang phải đối mặt với nhiều khó khăn khi tổ chức hệ thống y tế được sắp xếp theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Trong quá trình sắp xếp lại tổ chức bộ máy, ngày 13/02/2026 Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La đã ban hành Đề án số 527/ĐA-UBND về việc giải thể các Trung tâm Y tế khu vực trực thuộc Sở Y tế, chuyển nhân lực, tài sản và trang thiết bị đến các Trạm Y tế xã, phường trực thuộc UBND cấp xã và một số đơn vị trực thuộc Sở Y tế. Sự thay đổi này bước đầu góp phần tinh gọn bộ máy, tuy nhiên cũng đặt ra không ít thách thức trong việc triển khai các chương trình y tế dự phòng, trong đó có chương trình phòng, chống HIV/AIDS.

Một trong những khó khăn lớn hiện nay là năng lực chuyên môn về HIV/AIDS của cán bộ y tế tuyến xã chưa đồng đều. Trước đây, nhiều hoạt động chuyên môn như tư vấn xét nghiệm HIV, can thiệp giảm hại, quản lý người nhiễm HIV chủ yếu do các Trung tâm Y tế khu vực thực hiện. Khi mô hình tổ chức thay đổi, một số nhiệm vụ chuyên môn được chuyển xuống tuyến xã/phường trong khi cán bộ y tế cơ sở ở nhiều địa bàn chưa được đào tạo, tập huấn đầy đủ về các nội dung như tư vấn xét nghiệm HIV, triển khai các biện pháp can thiệp giảm hại, quản lý và kết nối điều trị cho người nhiễm HIV. Điều này ảnh hưởng nhất định đến chất lượng và hiệu quả của các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại cơ sở.

Bên cạnh đó, hệ thống phòng xét nghiệm HIV tại tuyến xã còn nhiều hạn chế. Sau khi các Trung tâm Y tế khu vực được giải thể, chỉ một số cơ sở y tế xã được tiếp nhận lại hệ thống xét nghiệm từ các đơn vị trước đây, trong khi nhiều cơ sở khác chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị hoặc nhân lực để triển khai xét nghiệm HIV theo quy định chuyên môn. Điều này dẫn đến nhiều trường hợp người dân phải chuyển lên tuyến trên để thực hiện xét nghiệm, làm giảm khả năng phát hiện sớm người nhiễm HIV trong cộng đồng ảnh hưởng đến mục tiêu đầu tiên trong Chiến lược quốc gia phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam đến năm 2030 đó là 95% người nhiễm HIV biết tình trạng của mình. Ngoài ra, số lượng cơ sở y tế tuyến xã tại Sơn La rất lớn và phân bố rải rác ở nhiều địa bàn miền núi. Khi thực hiện mô hình địa phương 2 cấp, công tác chỉ đạo và giám sát chuyên môn của tuyến tỉnh đối với các cơ sở y tế xã cũng trở nên khó khăn hơn. Việc giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và đánh giá hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại cơ sở đòi hỏi nhiều thời gian, kinh phí và nhân lực, trong khi nguồn lực chuyên môn của tuyến tỉnh còn hạn chế.

Bên cạnh những khó khăn do thay đổi mô hình tổ chức, Sơn La còn phải đối mặt với những thách thức đặc thù của một tỉnh miền núi. Địa bàn rộng, nhiều khu vực bị chia cắt bởi núi cao, giao thông đi lại khó khăn gây trở ngại cho việc tiếp cận dịch vụ y tế và triển khai các hoạt động truyền thông phòng, chống HIV/AIDS. Tỉnh có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống với sự khác biệt về ngôn ngữ, phong tục, tập quán, trong khi trình độ dân trí và khả năng tiếp cận thông tin y tế chưa đồng đều. Điều này khiến công tác truyền thông thay đổi hành vi về phòng, chống HIV/AIDS gặp không ít khó khăn. Bên cạnh đó, tình trạng kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV vẫn còn tồn tại ở một số cộng đồng, khiến nhiều người e ngại tiếp cận các dịch vụ xét nghiệm và điều trị.

Trước những khó khăn trên, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Sơn La đã đề xuất và triển khai một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống HIV/AIDS trong giai đoạn mới. Trước hết, cần tăng cường đào tạo, tập huấn chuyên môn cho cán bộ y tế tuyến xã, đặc biệt về tư vấn xét nghiệm HIV, can thiệp giảm hại và quản lý người nhiễm HIV. Đồng thời, từng bước đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị cho các phòng xét nghiệm tuyến xã để bảo đảm đủ điều kiện triển khai các dịch vụ xét nghiệm HIV cơ bản. Bên cạnh đó, cần tăng cường sự hỗ trợ chuyên môn từ tuyến tỉnh thông qua các hoạt động giám sát, đào tạo tại chỗ và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý chương trình. Công tác quản lý, điều phối chương trình cũng cần được củng cố, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa tuyến tỉnh và tuyến cơ sở trong triển khai các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Ngoài ra, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Sơn La tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động truyền thông phòng, chống HIV/AIDS phù hợp với đặc thù văn hóa của các dân tộc trên địa bàn, kết hợp sử dụng ngôn ngữ địa phương và huy động sự tham gia của cộng đồng. Đồng thời, tăng cường sự phối hợp giữa ngành y tế với các ban, ngành, đoàn thể và các tổ chức xã hội nhằm nâng cao hiệu quả các hoạt động dự phòng, chăm sóc và hỗ trợ người nhiễm HIV.

Có thể thấy, việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo ra nhiều thay đổi trong tổ chức hệ thống y tế. Tuy nhiên, với sự chủ động của ngành y tế cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, công tác phòng, chống HIV/AIDS tại Sơn La hoàn toàn có thể tiếp tục được duy trì ổn định và phát triển bền vững trong thời gian tới./.

BSCK II. Nguyễn Tuấn Anh – Trưởng khoa phòng, chống HIV/AIDS - CDC